Ferdydurke

„Ferdydurke" to powieść o jednym odkryciu: nie jesteś tym, kim myślisz, że jesteś — jesteś tym, kim robią cię inni ludzie. Gombrowicz nazywa to Formą. Forma to rola, maska, schemat, który narzuca ci otoczenie: bądź grzeczny, bądź nowoczesny, bądź dojrzały. Nie pytają cię o zdanie. Każde spotkanie z drugim człowiekiem to walka o to, kto komu narzuci swoją definicję — swoją „gębę". I z tej walki nie ma ucieczki, bo nawet bunt jest Formą.

Fabuła jest celowo absurdalna. Trzydziestoletni pisarz Józio Kowalski zostaje schwytany przez profesora Pimko — drobnego, łysego tyrana pedagogiki — i dosłownie wepchnięty z powrotem do szkoły. Pimko przeczytał jego rękopis, zakwalifikował go jako niedojrzałego — i tą diagnozą go uwięził. W szkole Józio obserwuje „pojedynek na miny" między idealistą Syfonem a wulgarnym Miętusem: dosłowny pojedynek, kto kogo ośmieszy, kto narzuci drugiemu swoją gębę. Gombrowicz pokazuje, że każda interakcja społeczna — nawet między uczniami — jest aktem przemocy.

Potem Józio trafia do dwóch środowisk i w każdym napotyka inną Formę. U Młodziaków — postępowej rodziny miejskiej — wszyscy grają nowoczesnych. Inżynier udaje kumpla swoich dzieci, matka udaje wyluzowaną, córka Zuta jest ucieleśnieniem sportowej obojętności. Józio sabotuje tę formę od środka: miesza chleb w kompocie, mówi „mamusia" przy obiedzie — i doprowadza do skandalu, w którym cała starannie budowana nowoczesność Młodziaków rozpada się w ciągu jednej nocy.

Na wsi, w majątku Bolimowo, rządzi Forma odwrotna: paternalizm, tradycja, „pańskość". Wuj Konstanty tresuje parobka Walka na swój obraz, Miętus desperacko próbuje się z tym samym parobkiem „zbratać" — i obie postawy są równie fałszywe. Obie traktują drugiego człowieka jako materiał do realizacji własnej wizji. Kończy się awanturą, w której wszystkie formy lecą w powietrze — Gombrowicz nazywa to „kupą".

Józio ucieka z kuzynką Zosią — ale natychmiast wpada w kolejną Formę: romantycznego kochanka. Nad horyzontem wstaje kosmiczna Pupa. To zakończenie nie jest żartem — to diagnoza. „Żywiołem naszym jest wieczysta niedojrzałość" — pisze Gombrowicz w jednym z najbardziej znanych zdań polskiej prozy. Nie da się wyzwolić od Formy, bo samo wyzwalanie się jest Formą. Można jedynie być tego świadomym — i utrzymać dystans. Gombrowicz nie oferuje rozwiązania. Oferuje coś cenniejszego: język do opisania problemu, którego wcześniej nikt nie potrafił nazwać.