Dziady cz. II

„Dziady" część II to utwór o tym, czego potrzeba, żeby być pełnym człowiekiem — i co czeka tych, którzy tego nie spełnili. Mickiewicz osadza ten temat w ramach ludowego obrzędu: Noc Zaduszna, kaplica na wiejskim cmentarzu, Guślarz — ludowy kapłan — przyzywa duchy zmarłych, żeby mogły powiedzieć, czego im brak do spokoju. Chłopi modlą się, palą kadzidło, stawiają jedzenie. Obrzęd jest pogański w formie, ale chrześcijański w intencji — i to napięcie jest częścią zamysłu Mickiewicza: pokazać wiarę ludową jako coś żywego, synkretycznego, na poły dzikiego.

Przychodzą trzy rodzaje duchów i każde przynosi inną lekcję. Najpierw lekkie — dzieci Józio i Rózia, ze złotymi skrzydłami, unoszące się pod sklepieniem kaplicy. Umarły niewinne, nigdy nie zaznały cierpienia. I właśnie dlatego nie mogą dostać się do nieba. „Kto nie doznał goryczy ni razu, ten nie dozna słodyczy w niebie" — Mickiewicz stawia tezę, że życie bez bólu jest niepełne, nawet jeśli jest niewinne.

Potem zjawia się duch ciężki — widmo okrutnego pana, który za życia dręczył chłopów. Teraz sam jest dręczony: kruki i sowy — dusze zamordowanych — szarpią jego ciało. Prosi o wodę, o jedzenie, o litość. Nie dostaje nic. „Kto nie był ni razu człowiekiem, temu człowiek nic nie pomoże." Trzecie widmo to Zosia, piękna pasterka, która za życia nikogo nie kochała. Unosi się w powietrzu, nie dotykając ziemi — zimna, pusta, zawieszona między światami. „Kto nie dotknął ziemi ni razu, ten nigdy nie może być w niebie." Trzy duchy, trzy prawa moralne: trzeba cierpieć, trzeba być ludzkim, trzeba kochać.

Ale Mickiewicz nie kończy na porządnym systemie moralnym. Na koniec zjawia się ktoś, kogo Guślarz nie wzywał i kogo nie potrafi odesłać — milczące Widmo z szkarłatnym pasem od piersi do stóp, znakiem samobójstwa z miłości. Nie mówi, nie reaguje na zaklęcia, nie mieści się w żadnej z trzech kategorii. Podąża za żyjącą kobietą w żałobie i żadna modlitwa nie może go odegnać.

To jest moment, w którym obrzęd się załamuje. Ludowy system sprawiedliwości — prosty, symetryczny, zrozumiały — natrafia na siłę, której nie obejmuje. Miłość, nawet tragiczna, nawet samobójcza, łamie reguły rytuału. Guślarz, który pewnie prowadził obrzęd od lat, stoi bezradny. Mickiewicz pokazuje, że istnieją uczucia silniejsze niż porządek — i że romantyzm zaczyna się tam, gdzie kończy się ludowa mądrość.